Η Σωφρονιστική Αποικία και το Θεραπευτικό Μηχάνημα
Αναστοχασμοί
Διαβάζοντας τη Σωφρονιστική Αποικία του Franz Kafka, είναι δύσκολο να μην αισθανθεί κανείς ότι το κείμενο μιλά για πολύ περισσότερα από μια παράξενη μηχανή εκτέλεσης σε μια μακρινή αποικία. Όπως συμβαίνει συχνά στα έργα του Κάφκα, το σκηνικό είναι συγκεκριμένο, αλλά τα ερωτήματα που αναδύονται μοιάζουν να αφορούν σχεδόν κάθε ανθρώπινο θεσμό. Η δικαιοσύνη, η εξουσία, η γραφειοκρατία, η πίστη στους κανόνες, η σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και τα συστήματα που δημιουργεί.
Καθώς διάβαζα το έργο, βρέθηκα να αναρωτιέμαι αν η σωφρονιστική αποικία θα μπορούσε να διαβαστεί ως μια μεταφορά για ορισμένες θεραπευτικές και εκπαιδευτικές πρακτικές. Όχι επειδή οι θεραπευτές είναι δεσμοφύλακες ή επειδή οι θεραπευόμενοι είναι κατάδικοι. Μια τέτοια ανάγνωση θα ήταν απλουστευτική και άδικη. Αλλά επειδή ο Κάφκα φαίνεται να περιγράφει κάτι βαθύτερο: τη στιγμή που ένα σύστημα παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και αρχίζει να υπηρετεί τον εαυτό του.
Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται ο Αξιωματικός. Ένας άνθρωπος αφοσιωμένος ολοκληρωτικά στη μηχανή εκτέλεσης. Μιλά γι’ αυτήν με θαυμασμό, εξηγεί τις λειτουργίες της με λεπτομέρεια, υπερασπίζεται την αποτελεσματικότητά της και θρηνεί για την παρακμή της. Όσο περισσότερο μιλά, τόσο περισσότερο γίνεται φανερό ότι το ενδιαφέρον του δεν αφορά πραγματικά τον κατάδικο. Ο κατάδικος είναι σχεδόν δευτερεύων. Το πραγματικό αντικείμενο της αγάπης του είναι η ίδια η μηχανή.
Είναι δύσκολο να μη σκεφτεί κανείς τον επαγγελματία που έχει ταυτιστεί τόσο βαθιά με τη μέθοδο, τη θεωρία ή το θεραπευτικό του μοντέλο, ώστε να αρχίζει να βλέπει τον άνθρωπο μέσα από το πρίσμα του εργαλείου του. Ο θεραπευόμενος μετατρέπεται σε πεδίο εφαρμογής μιας τεχνικής. Η συνάντηση υποχωρεί μπροστά στη διαδικασία. Το ερώτημα «τι χρειάζεται αυτός ο άνθρωπος;» αντικαθίσταται από το ερώτημα «πώς εφαρμόζεται σωστά η μέθοδος;».
Ο Αξιωματικός δεν παρουσιάζεται ως σαδιστής. Αντίθετα, παρουσιάζεται ως πιστός. Η σχέση του με τη μηχανή θυμίζει περισσότερο θρησκευτική αφοσίωση παρά απλή επαγγελματική χρήση. Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ανησυχητικές πλευρές του έργου. Οι πιο σκληρές μορφές εξουσίας δεν ασκούνται πάντα από ανθρώπους που απολαμβάνουν να βλάπτουν. Συχνά ασκούνται από ανθρώπους που πιστεύουν βαθιά ότι υπηρετούν κάτι ανώτερο.
Απέναντι σε αυτή τη σχέση βρίσκεται ο κατάδικος. Ίσως η πιο τραγική φιγούρα της ιστορίας. Δεν γνωρίζει καν την κατηγορία του. Δεν έχει δικαίωμα να μιλήσει. Δεν συμμετέχει στη διαδικασία. Δεν του ζητείται η γνώμη. Δεν υπάρχει χώρος για συναίνεση, κατανόηση ή διαπραγμάτευση. Οι άλλοι μιλούν γι’ αυτόν, αποφασίζουν γι’ αυτόν, οργανώνουν το μέλλον του γι’ αυτόν.
Η εικόνα αυτή θυμίζει στιγμές που συναντώνται συχνά στους χώρους της υγείας, της εκπαίδευσης και της αναπηρίας. Συναντήσεις όπου ειδικοί, γονείς, υπηρεσίες και επαγγελματίες συζητούν εκτενώς για τη ζωή ενός ανθρώπου, ενώ ο ίδιος παραμένει στο περιθώριο της συζήτησης. Όχι απαραίτητα από κακή πρόθεση, αλλά επειδή το σύστημα έχει μάθει να λειτουργεί χωρίς να θεωρεί απαραίτητη τη δική του φωνή.
Ανάμεσα σε αυτές τις δύο μορφές βρίσκεται ο Ταξιδιώτης, ο εξωτερικός παρατηρητής. Είναι ίσως ο πιο σύνθετος χαρακτήρας του έργου. Παρακολουθεί τη διαδικασία με ενδιαφέρον, ακούει τις εξηγήσεις του Αξιωματικού, βλέπει την κατάσταση να εκτυλίσσεται μπροστά του. Νιώθει αμηχανία. Νιώθει ηθική δυσφορία. Κάτι μέσα του αντιδρά. Ωστόσο δεν επεμβαίνει αποφασιστικά. Παραμένει σε μια θέση παρατήρησης.
Η στάση του θυμίζει συχνά τη θέση ενός γονέα ή ενός συγγενή που βρίσκεται απέναντι σε ένα ισχυρό επαγγελματικό σύστημα. Ακούει όρους που δεν κατανοεί πλήρως. Βλέπει ειδικούς να μιλούν με βεβαιότητα. Νιώθει ότι κάτι δεν τον πείθει απόλυτα, αλλά δυσκολεύεται να αμφισβητήσει αυτούς που φαίνεται να κατέχουν τη γνώση. Παραμένει παρών, αλλά όχι πραγματικά συμμέτοχος.
Όμως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του έργου ίσως είναι η ίδια η μηχανή. Δεν παρουσιάζεται απλώς ως εργαλείο. Σταδιακά αποκτά σχεδόν αυτόνομη υπόσταση. Όλοι μοιάζουν να περιστρέφονται γύρω της. Οι διαδικασίες υπάρχουν για να τη συντηρούν. Οι άνθρωποι υπάρχουν για να την υπηρετούν. Η αρχική της αποστολή έχει σχεδόν ξεχαστεί.
Κάπου εκεί η μηχανή παύει να είναι εργαλείο και γίνεται θεσμός.
Ίσως αυτό είναι το πιο καφκικό στοιχείο της ιστορίας. Η μηχανή συνεχίζει να λειτουργεί όχι επειδή εξυπηρετεί κάποιον σκοπό, αλλά επειδή υπάρχει. Όπως συμβαίνει συχνά με οργανισμούς, υπηρεσίες, θεραπευτικά πρωτόκολλα ή εκπαιδευτικές πρακτικές που έχουν αποκοπεί από το αρχικό τους νόημα. Οι αξιολογήσεις γίνονται επειδή πρέπει να γίνουν. Οι στόχοι τίθενται επειδή έτσι προβλέπεται. Οι παρεμβάσεις συνεχίζονται επειδή πάντα έτσι γίνονταν.
Το ερώτημα «ποιον εξυπηρετεί όλο αυτό;» χάνεται μέσα στη λειτουργία του ίδιου του συστήματος.
Η τραγική κορύφωση του έργου έρχεται όταν ο Αξιωματικός αντιλαμβάνεται ότι ο Ταξιδιώτης δεν πρόκειται να επικυρώσει τη μηχανή και τον κόσμο που εκείνη εκπροσωπεί. Αντί να αμφισβητήσει τις πεποιθήσεις του, επιλέγει να γίνει ο ίδιος μέρος της διαδικασίας. Σαν να μην μπορεί να φανταστεί τον εαυτό του έξω από αυτήν.
Εδώ ο Κάφκα μοιάζει να περιγράφει κάτι που συναντάται σε κάθε ιδεολογία, σε κάθε επαγγελματική ταυτότητα και σε κάθε θεσμό. Όταν η ταυτότητά μας συγχωνεύεται πλήρως με το σύστημα που υπηρετούμε, η αμφισβήτηση του συστήματος βιώνεται ως αμφισβήτηση της ίδιας μας της ύπαρξης.
Ίσως τελικά η Σωφρονιστική Αποικία να μην είναι πρωτίστως μια ιστορία για την τιμωρία. Ίσως να είναι μια ιστορία για τη σχέση μας με τα εργαλεία, τις θεωρίες και τους θεσμούς που δημιουργούμε. Για τον κίνδυνο να αγαπήσουμε τόσο πολύ το μηχάνημα, ώστε να ξεχάσουμε τον άνθρωπο που βρίσκεται δεμένος επάνω του.
Και ίσως αυτό να είναι ένα ερώτημα που δεν αφορά μόνο τις φυλακές του Κάφκα, αλλά και κάθε χώρο που ισχυρίζεται ότι υπάρχει για να βοηθά ανθρώπους: Πότε η μέθοδος παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και αρχίζει ο άνθρωπος να υπηρετεί τη μέθοδο;