Όταν ο εαυτός παύει να είναι το κέντρο
Πρόσφατα διάβασα ένα quote που αποδίδεται στον Slavoj Žižek.
Δεν ξέρω αν είναι πράγματι δικό του - αλλά σίγουρα συνομιλεί με τον τρόπο που σκέφτεται και γράφει.
Με μια πρόχειρη μετάφραση, λέει:
Η εμμονική επιθυμία να γνωρίσεις τον εαυτό σου είναι από μόνη της μια παθολογία.
Δεν θεραπεύεσαι όταν κατανοήσεις πλήρως τον εαυτό σου, αλλά όταν παύεις να είσαι το κέντρο για τον ίδιο σου τον εαυτό.
Θεραπεύεσαι όταν εσωτερικεύεις ότι πρέπει να παλέψεις για κάτι μεγαλύτερο από σένα: για την οικογένεια, την αγάπη, την τέχνη, το νόημα.
Ίσως για πολιτική αλλαγή ή για τη γνώση.
Ο πραγματικός στόχος της ψυχανάλυσης είναι παράδοξος: να σε απελευθερώσει από τον εαυτό σου - να σε φέρει στο σημείο όπου μπορείς να τον ξεχάσεις και να στραφείς σε κάτι μεγαλύτερο.
Το ενδιαφέρον σε αυτή τη σκέψη είναι ότι χτυπάει κάτι πολύ οικείο στη σύγχρονη ψυχολογική κουλτούρα:
την ιδέα ότι η λύση βρίσκεται στο να κατανοήσω πλήρως τον εαυτό μου.
Να εστιάσω:
- στις ανάγκες μου,
- στις επιθυμίες μου,
- στον τρόπο που νιώθω,
- στο “ποιος πραγματικά είμαι”.
Αυτή η στροφή προς τα μέσα έχει αξία — αλλά δεν είναι ουδέτερη.
Μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μια μορφή ναρκισσιστικής αυτο-παρατήρησης, όπου ο εαυτός γίνεται το μοναδικό πεδίο νοήματος.
Αυτό που προτείνεται εδώ είναι μια μετατόπιση:
όχι να σταματήσω να γνωρίζω τον εαυτό μου, αλλά να πάψω να είμαι αποκλειστικά στραμμένος σε αυτόν.
Να στραφώ προς τη σχέση.
Αν το δω από μια πιο συστημική ματιά, τότε ίσως το θέμα δεν είναι να βρω τον εαυτό μου.
Αλλά να δω μέσα σε ποιες σχέσεις και πλαίσια αυτό που λέω “εαυτός” παίρνει μορφή.
Όποια κι αν είναι αυτή:
- ένας άνθρωπος,
- μια κοινότητα,
- μια ιδέα,
- μια δημιουργική πράξη.
Βέβαια, εδώ υπάρχει ένας εξίσου σημαντικός κίνδυνος.
Όπως η απόλυτη εστίαση στο άτομο μπορεί να εγκλωβίσει,
έτσι και η πλήρης υποτίμηση του εαυτού στο όνομα κάποιου “μεγαλύτερου” μπορεί να γίνει βαθιά καταπιεστική.
Το έχουμε δει:
- σε ιδεολογίες που ζητούν θυσία,
- σε οικογενειακά συστήματα που ακυρώνουν την ατομικότητα,
- σε ιστορικά πλαίσια όπου το “εμείς” εξαφανίζει το “εγώ”.
Και πιο κοντά:
σε οικογένειες όπου το άτομο δεν είχε προτεραιότητα.
Η επιθυμία ενός παιδιού να αλλάξει πορεία, να σπουδάσει, να φύγει,
συχνά υποχωρούσε μπροστά σε αυτό που παρουσιαζόταν ως “ανάγκη της οικογένειας”.
Εκεί, το “μεγαλύτερο” δεν ήταν νόημα.
Ήταν περιορισμός.
Ίσως λοιπόν το ερώτημα δεν είναι αν θα στραφούμε προς τον εαυτό ή προς κάτι έξω από αυτόν.
Αλλά πώς στεκόμαστε ανάμεσα στα δύο.
Ούτε να χαθώ μέσα στον εαυτό μου.
Ούτε να εξαφανιστώ μέσα στους άλλους.
Αλλά να μπορώ να κινούμαι.
Ο εαυτός δεν είναι κάτι που ολοκληρώνεται μέσα μου,
αλλά κάτι που αποκτά νόημα μέσα στις σχέσεις και τα πλαίσια στα οποία συμμετέχω.
Δηλαδή:
- δεν εξαφανίζεται το άτομο,
- αλλά απο-κεντράρεται από το “είμαι μόνο εγώ”.
Τελικά, πότε νιώθεις ότι έχει νόημα;
Όταν σε καταλαβαίνεις ή όταν συνδέεσαι;